4 Nisan 2021 Pazar

Yatırım fonlarının vadeli mevduata dayanılmaz çekiciliği

Arjantin’den Müdür

“Başımıza bari Arjantin’den bir müdür getirin!” diye haykırmıştım. 1986 yılının bir gününde, Citibank hazine biriminde, ayrılan müdürün yerine başımıza getirilecek yeni müdürün hangi niteliklere sahip olması gerektiği konusunda, son derece katılımcı bir tutumla, bizim de düşüncelerimiz sormuşlardı. Bankacılık tecrübeleri %5-8 enflasyon/faiz bandında oluşan yabancı yöneticilerin kurdukları sistemler Türkiye’nin %60’lık enflasyon ortamında sapıtıyordu. O çıkışımla bundan sonra gelecek müdürün yüksek enflasyon altındaki piyasalarda tecrübesiyle bizi yönlendirebilmesi gerektiğini ifade etmiştim. O zamanlarda, bugünkü gibi, Arjantin hiper enflasyon altındaydı, Türkiye ise yine bu konuda Arjantin’in ensesindeydi. Demek ki 35 senede dünya değişse de bu iki “gelişmek istemeyen ülkede”  bir şey değişmiyor.

Bir milleti millet yapan yaşadıkları enflasyondur

Son zamanlarda Türkiye’de enflasyon tekrar yükselmeye başladı. Aslına bakılırsa Türkiye’de enflasyon ile mücadele hiçbir hükümetin öncelikli hedefi olmadı, enflasyonda geçici tek haneye düşüşler tamamen gelen dövizlerin Türk Lirasının değer kaybını önlemesi sayesinde oldu. Oldukça derin ve ayrıca irdelenmesi gereken bu konuyu fazla uzatmadan, enflasyona fazlaca alışık olan bizim kuşaktan enflasyona pek alışık olmayan Y ve Z kuşağına tecrübelerimizi aktarmaya çalışacağım.

Bu yazımda, aslında her ikisi de devletin kontrolü ve sorumluluğunda olan, enflasyon ve verginin birikimlerinizi nasıl etkilediğini yatırım fonu ile vadeli mevduatı karşılaştırarak inceleyeceğim. Teorik bazlı bir analiz olduğundan kullandığım stopaj oranları yürürlükteki oranlar değildir. Son 10 yıldır mevduat stopaj oranlarının ortalama %15, yatırım fonlarının ise ortalama %10 olduğunu belirteyim. 2020 sonunda her iki yatırım aracı için bu oranlar 3 aylığına %0’a çekilip, sonra 2 ay daha uzatıldığı açıklandı. Bu indirimler geçici olduklarından analizimin geçerliliğini koruduğunu söyleyebilirim.

Enflasyonun finans matematiğini sınırlara taşımak gibi bir özelliği vardır. %5 enflasyon ortamında önemsiz gözüken farklar %50’de devasa boyuta gelebilirler. Enflasyonun veciz sözü ”Borçlarını ötele, alacaklarını hemen tahsil et” şeklindedir. Tabii vergi dahil hiçbir borcu ödememek ideal bir durum olsa da, devlet vatandaşlarının ferasetini bildiğinden bu yatırımlarının vergisini stopaj yoluyla kesmektedir.

Türkiye’de stopaj şahıslardan geliri elde ettiği anda kesilir: 100 TL yatırıp bir yıl sonra 20 TL gelir ettiyseniz %10 stopaj oranıyla 2 TL vergi kesildikten sonra elinize 118 TL geçer.

Ancak stopajın kötü bir tarafı diğer bazı vergilerde olduğu gibi enflasyon etkisini göz önüne almamasıdır. Yukarıdaki örnekte eğer enflasyon da %20 ise aslında sizin reel anlamda herhangi bir kazancınızın olmamasına rağmen bundan %10 vergi verdiniz. Kısaca artık %1.67 (118/120-1) daha fakirsiniz.

Bu olguyu uzun vadeye taşırsanız olaylar daha dramatik hale gelmekte. Önce temel bir farklılığa dikkat çekelim: Vadeli mevduatlar en uzun 1 yıllık olurken, yatırım fonlarının çoğunlukla herhangi bir vadeleri yoktur. Eğer birikimlerinizi uzun vadeli değerlendirmeyi, 10 yıl gibi, düşünüyorsanız, o zaman vadeli mevduatınızı yılda bir kezden toplam 10 kere çevirmeniz gerekirken, yatırım fonunu bir kere almanız yeterlidir.

Öncelikle enflasyon vergilendirmesinin her iki araçta nasıl etki yaptığını varsayımsal bir örnekle inceleyelim:

Her ne kadar şu anda değişik stopaj oranlarında vergilendirilseler de, doğru bir karşılaştırma olması için her ikisinin stopaj oranlarını eşit (%10) aldım. Benzer şekilde her ikisinin de getiri oranlarını eşit (%10) aldım.

2 yıllık 100 TL bir yatırımda enflasyon da, getiri oranı da %10 olduğunda yatırım fonundan 21 TL gelir elde edilmekte. 2,10 TL vergi sonrası elde kalan tutar 118,90 olmakta.

Mevduatta ise 1 senenin sonunda elde edilen 10 TL’lik gelirden 1 TL vergi kesilmekte. Kalan 109 TL tekrar yatırıldığında bu sefer 10,9 TL gelir edilmiş oluyor, 1,09 TL vergi sonrası kalan tutar 118,81 TL oluyor.



Fonların vadeli mevduata dayanılmaz çekiciliği

Her iki tutar birbirine yakın ve fark önemsiz gözüküyor. Ancak doğru hesabı yapmazsanız enflasyon canavarı ve vergi idaresinin sonraki öğünü olmanız işten bile değildir. Aynı örneği bu sefer %25 enflasyon ve getiri oranı ile 20 yıllık bir birikim için yapınca çıkan tablo aşağıdadır:

Görüldüğü gibi yatırım fonunda kayıp vergi oranına yakın olurken, mevduatta bu oran %35’lera dayanmakta!

Aynı getiri ve vergi oranına sahip iki yatırım aracının enflasyon altında bu kadar farklı olmasının sebebi, yukarıda yazdığım gibi, mevduatta verginin her vade sonunda ödenmesi nedeniyle yatırımdan kayıp verilmesidir. Her yenileme dönemi sonunda ödenen vergi yatırılacak tutarı azaltarak bu duruma neden olmaktadır. Burada Einstein’dan bir alıntı yapalım “Bileşik faiz dünyanın sekizinci harikasıdır. Onu anlayan kazanır, anlamayan bedelini öder.”

Değişik enflasyon oranlarına göre, yine 0 reel getiri üzerinden, 20 yıllık yatırımların reel değerinin nasıl geliştiği ile ilgili grafiğimiz de aşağıda sunuyorum:



Görüldüğü gibi fonlarda kayıp %10’luk vergi ile sınırlanırken, mevduatta iyi haber üstüne para vermiyorsunuz!

Dolayısıyla Mayıs sonuna kadar uzatılan bazı yatırım fonlarındaki stopaj oranının sıfırlanması kararının enflasyondan gerçekten korunmak isteyen yatırımcılar açısından büyük bir fırsat olduğunu söyleyebiliriz.

Üstelik bu sıfır vergi oranı para çekilmediği sürece yatırımcının ömrü boyunca dek sürecek. Sanırım bu kararı alanlar Türk yatırımcıların kısa vadeciliğine güvenerek bu kararı alabildiler.  Yatırımcının ömrü boyunca hiç vergi ödemeyeceği bir tasarruf aracı yaratılması vergi idaresi açısından bir kabus olsa gerek.

Arjantin’den müdür geldi mi diye merak ediyorsanız, o pozisyona gelmedi, daha sonraları Venezuela’dan bir yönetici geldi, ama o zamanlar Venezuela bir yüksek enflasyon ülkesi de değildi.

29 Mart 2021 Pazartesi

BES fon gruplarının performansları

 

Geçen yazımda BES Tüm endeksinin gelişimini incelemiştim. Bu yazımda endeksi oluşturan önemli varlık fonlarının performanslarını ele alacağım.

Çalışmanın teknik ayrıntı ve varsayımlarını ayrı bir yazıda açıklamaya çalıştım. Merak edenler bu bağlantıdan o yazıya ulaşabilirler.

TL Borçlanma araçları ve Standart fonlar

Son zamanlarda ağırlığını kaybetse de fon grupları arasında en büyük olanı, genelde devlet tahvili içeren, TL Borçlanma araçları olarak anılan gruptur. Standart fon grubu da bu fon grubu ile çok yakındır ve performansları birbirine yakındır. Bu iki grup şu anda toplam fonların %12’sini temsil ediyorsa da, diğer tüm fonlar azımsanmayacak derecede devlet tahvili içerdiklerinden aslında tüm BES yatırımcısının en fazla yatırım yaptığı fon grubu sayılabilir.

Önce fon getirilerine bakalım. BES tüm endeksinde gördüğümüz trend burada da karşımıza çıkıyor: 2007 yılından beri negatif reel getiren bu fonlar, 2018 yılından itibaren pozitif alana kaymaya başlamış. Devlet katkısının başladığı Mayıs 2013 tarihinden itibaren, fonlar bu sayede katılımcıya reel getiri sağlanmış gözüküyor.

Getiri oranlarına baktığımızda, 2019 yılına (mor çizgi) kıyasla devlet katkı olmadan performans (kırmızı çizgi) negatif bölgede kalsa da bariz bir düzelme görülüyor. Devlet katkısı hesaba katıldığında yatırımcıların reel bir getirilerinin olduğu görülebiliyor. Normalize (yeşil çizgi), giriş tarihine göre, 20 yıllık bir yatırım sonunda beklenen yıllık getiri oranını gösteriyor. Devlet katkısı dahil %2’lere varan bir reel getiri, devlet tahvili gibi geri ödeme riski sıfır olan bir yatırım için makul sayılabilir.

Dış Borçlanma US$ fonları

Son yılların gözde yatırım aracı Dolar sürekli reel getiri bölgesinde dolaşmış. Özellikle 2013 yılından itibaren hızlı değer kazanan US$’ın bu grafikte tam tersine sürekli aşağıya bir eğim göstermesi biraz ters gibi gelebilir. Burada marjinal verimler söz konusudur: 2004 yılında US$’a yatırım yapan birisi 2013 yılına kadar belki çok az kazandı ama 2013 yılından sonra tüm artıştan yararlandı. Buna karşı 2015 yılında US$’a yatırım yapan birisi US$’ı daha pahalıya aldı ve US$’ın değerlenme hızı, kendi alış fiyatına göre, o kadar yüksek olmuyor: Bir mal ne kadar pahalıya alınırsa ondan kazanmak o kadar zor olmaya başlıyor.

Normalize çalışmadan neden yıllık %7 reel getiri oranından %3 reel getiri oranına düşüldüğünü biraz açıklamak lazım. Normalize (yeşil çizgi) (giriş tarihine göre 20 yıllık bir yatırım sonunda beklenen yıllık getiri oranı) oranın düşmesinin sebebi normalizasyon işleminde kalan sürede getirilerin enflasyon kadar olacağı varsayımına dayanmasından kaynaklanıyor. Sonuç olarak 2019 yılındaki çalışma gibi, en yüksek getirinin bu fon gruplarında olduğunu belirtmek gerek.


Hisse fonları

Uzun vadeli yatırım dünyasının göz bebeği hisse senedi fonlarında, beklenildiği gibi inişli çıkışlı bir getiri performansı göstermiş, ama pozitif getir sağlamış.

Geçen incelemede sınıfta kalan hisse fonları, 2018 son yıllardaki yüksek performans sayesinde tüm katılımcılara pozitif getiri sağlamış gözüküyor. Yine de %3 civarındaki yıllık getiri oranlarıyla döviz fonların getirisinden ziyade tahvile yakın bir getiri oranı sağlayarak finans teorisinin beklentilerini pek karşılamamış gözüküyorlar.

Değişken fon grupları

Değişken fon grupları yeni kıyas sisteminde Agresif, Atak-dinamik-Büyüme, Dengeli, Eşik değer ve Muhafazakar-Temkinli olmak üzere 5 alt gruba ayrılmışlar. Eski sistemde tek grup olarak gösterildiklerinden eski çalışma ile pek karşılaştırma imkanı bulamadım. Hepsinin performansları birbirine yakın bir seyir izlemesine rağmen reel getiri oranı olarak aralarında farklılıklar göstermektedirler. Aşağıda hepsinin oranlarını görülmektedir.






Para piyasaları fon grupları

Geçen çalışmadan getiri oranının tek düşüren fon grupları Para piyasaları fonları olmuş

 

Aslında finans teorisi bu tür kısa vadeli fonların uzun vadeli yatırımlarda yer almaması gerektiğini ima eder ama Türkiye risklerinin bu fonları da cazip kıldığı bir gerçek